ئایە موسڵمانەکان لێهاتوترین بازرگارن بوون لە جیهاندا ؟

دوو ڕێگای بازرگانی لە نیمچەدوورگەی عەرەبیدا هەبوون: ڕێگای وشکانی ڕۆژهەڵات لە سوڵتانیەتی عومانەوە بۆ بازاڕەکانی وڵاتی شام، و ڕێگای ڕۆژاوا کە لە یەمەنەوە دەستی پێدەکرد و بە حیجازدا تێپەڕ دەبوو و هەر لە شام کۆتایی دەهات. بۆیە ژمارەیەکی زۆر لە عەرەبەکان خەڵکی بازرگانی بوون و بە هەموو شێوەیەک بەشدارییان لە چالاکییە بازرگانییەکاندا دەکرد. یان وەک بازرگان، یان وەک ڕێبەری بیابان و ڕێگا بازرگانییە ئاڵۆزەکان کاریان دەکرد. یان وەک کرێگرتەی ئاژەڵ و پیاوی چەکدار بۆ پاراستنی کاروانەکان و هتد.

ئەم دۆخە کاریگەری لەسەر شێوازی مامەڵەی موسڵمانان لەگەڵ ئیسلام و کاتی دابەزینی و دواتریش بە شێوەیەکی ئەرێنی هەبوو، وەک لە داهاتوودا دەیزانین. لە ناوەڕاستی نیمچەدوورگەکەدا پێش ناردنی پێغەمبەر (د.خ)، مەککە وەک گرنگترین شاری بازرگانی عەرەبی لەو کاتەدا دەرکەوت. بازرگانی بوو بە دەماری ژیانی هۆزەکانی مەککە، چونکە بە سادەیی خاوەنی زەوی بەپیت نەبوون بۆ کشتوکاڵ وەک تائیف و یەمەن. و پیشەسازییەکی بەناوبانگ و گرنگیان نەبوو وەک وڵاتی فارس و هیند و شوێنەکانی تر. بۆیە مەککە هیچ بژاردەیەکی تری لەبەردەمدا نەبوو جگە لە بازرگانی. بۆ ماوەیەکی زۆر، بازرگانییەکە سنووردار و ناوخۆیی بوو. واتە ئەو گەلانەی پێشتر لە مەککە نیشتەجێ بوون وەک جۆرهوم و خوزاعە، بە شێوەیەکی باش سوودیان لە شوێنی مەککە وەرنەگرت، سەرەڕای ئەوەی شوێنی مەککە زۆر ستراتیژی بوو بەهۆی هەبوونی لەسەر گرنگترین ڕێگای بازرگانی ڕۆژاوا لە نێوان بەندەرەکانی یەمەن و شام.

دۆخەکە بەو شێوەیە مایەوە تا کاتی هاتنی قوسەی کوڕی کیلاب، باپیرە گەورەی چوارەمی پێغەمبەر (د.خ)، و سەرکردایەتی قوڕەیشی گرتە دەست و هەموو ئەوانەی قوڕەیشی نەبوون لە دەرەوەی مەککە دەرکرد و نیشتەجێبوونی شاری تەنها بۆ قوڕەیش هێشتەوە. قوسەی بوو کە بازرگانی مەککەی لە بەرزترین ئاستدا لە وڵاتی حیجاز دامەزراند و مەککەی کردە پایتەختێکی نیمچە فەرمی بۆ نیمچەدوورگەی عەرەبی. بە ڕێگاوە، ئەم کاریگەرییە بازرگانییەی قوڕەیش یەکێکە لە گرنگترین هۆکارەکانی شەڕکردنیان لەگەڵ ئیسلام دوای دابەزینی وەحی بۆ پێغەمبەر (د.خ) و دەستپێکردنی بانگەواز.

قوسەی "دار ئەلنەدوە"ی دامەزراند، کە وەک وەزارەتی بازرگانی لەو کاتەدا لە بەرزترین ئاستدا بوو. و یەکێک لە گرنگترین بڕیارەکانی کە تێیدا دەدرا، بڕیارەکان بوون کە پەیوەندییان بە هەموو شتێکەوە هەبوو سەبارەت بە کاروانە بازرگانییەکان. کاتێک هاشم کوڕی عەبدولمەناف کوڕی قوسەی، باپیرە گەورەی دووەمی پێغەمبەر (د.خ)، سەرکردایەتی قوڕەیشی گرتە دەست، بیری لە فراوانکردنی کاریگەری مەککە و بەرزکردنەوەی باری ئابوورییەکەی کردەوە. لە ئەنجامدا، لەگەڵ براکانی ڕێککەوتنی لەگەڵ فەرمانڕەواکانی شانشینەکانی دەوروبەری نیمچەدوورگەکەدا مۆر کرد بۆ ئەوەی بازرگانی مەککە سنوورە ناوخۆییەکانی تێپەڕێنێت. ئەم ڕێککەوتنانە، یان ئەوەی پێی دەوترێت "ئیلاف"، هاوکات بوون لەگەڵ ڕێککەوتنە لاوەکییەکانی تر لەگەڵ هۆزە عەرەبییەکان لەسەر ڕێگای بازرگانی.

بەڵام گرنگترین کاریگەری ئابووری هاشم کوڕی عەبدولمەناف دامەزراندنی دوو گەشتی زستان و هاوین بوو. هاشم، بۆ ئەوەی قوڕەیش لە دۆخی نەبوونییەکەی دەرباز بکات کە هەندێک جار بەهۆی ژینگەی سەختی بیابان و کەمی سەرچاوەکانەوە تووشی دەبوون، بڕیاری دا ساڵانە دوو گەشتی بازرگانی سەرەکی ئەنجام بدات. یەکێکیان لە هاویندا بۆ شام و ئەوی تریان لە زستاندا بۆ وڵاتی یەمەن. ئەم دوو گەشتە بە تایبەتی یەکێک بوون لە گرنگترین هۆکارەکانی باشتربوونی باری ئابووری و ژیانی قوڕەیش. بۆیە خوای گەورە کاتێک سوورەتی قوڕەیشی دابەزاند، بە تایبەتی پێش کۆچ، بۆ ئەوەی قوڕەیشییەکان بەو نیعمەتە بیر بهێنێتەوە کە پێی بەخشیون بەهۆی "ئیلاف" یان ئەم دوو گەشتەوە. "بە ناوی خوای بەخشندەی میهرەبان. بۆ ئاسانکاری قوڕەیش، ئاسانکاری گەشتی زستان و هاوینیان. با پەرستنی پەروەردگاری ئەم ماڵە بکەن، ئەوەی لە برسیەتی نانی پێدان و لە ترس ئاسوودەی کردن."

پێش دابەزینی وەحی، پێغەمبەر (د.خ) لە یاسای کارکردنی قوڕەیشییەکان لە بازرگانیدا دەرچوو نەبوو، بەڵکو یەکێک بوو لە گرنگترین و لێهاتووترین کارکەرانی ئەو بوارە. و سەرپەرشتی بازرگانی خاتوو خەدیجەی کچی خوەیلیدی دەکرد، کە دواتر بوو بە هاوسەری و دایکی باوەڕداران (ڕەزای خوای لێ بێت)، و یەکێک بوو لە دەوڵەمەندترین ژنانی قوڕەیش لەو کاتەدا. هەروەها هەندێک لە گرنگترین هاوەڵان (ڕەزای خوایان لێ بێت) لە دەوڵەمەندترین عەرەبەکان بوون پێش و دوای ئیسلام. و سامانەکەیان بە دەیان ملیۆن دۆلاری ئێستا لە زێڕ و زیو و کاڵا خەمڵێنراوە.

یەکێک لەو شتانەی کە پێغەمبەر (د.خ) لە سەرەتای بانگەوازەکەیدا گرنگی پێدەدا، ڕاکێشانی گرنگترین بازرگان و دەوڵەمەندەکان بوو بۆ ئیسلام بۆ ئەوەی سوود لە کاریگەرییان وەربگیرێت لە بڵاوکردنەوەی ئایینەکەدا. و بەڕاستی ئەوانەی موسڵمان بوون، کاریگەری دارایی و ئابووری خۆیان بەکارهێنا بۆ بەهێزکردن و جێگیرکردنی ئایینەکە. وەک سەیدنا ئەبوبەکر سدیق (ڕەزای خوای لێ بێت)، کە سامانەکەی لە کاتی ناردنی پێغەمبەردا بە چل هەزار درهەم خەمڵێنراوە. و بە شێوەیەکی زۆر گەورە لە غەزای تەبوک دژی ڕۆمەکان خەرجی کرد، کە دوا غەزای بوو کە پێغەمبەر (د.خ) تێیدا بەشدار بوو. و دەوترێت کە بڕی دە هەزار دیناری خەرج کردووە. ئەوانەی ئەڵقەی پێشوویان بینیوە، دەزانن کە دینار دراوێک بوو کە کێشی چوار و چارەک گرام زێڕ بوو.

غەزای تەبوک بە ڕێگاوە، یەکێکە لەو غەزایانەی کە زۆرترین بەڵگەیە لەسەر گرنگی کاریگەری دارایی و دەوڵەمەندی ئەگەر بە شێوەیەکی دروست بەکاربهێنرێن. و هەروەها بەڵگەیە لەسەر لێهاتوویی دەوڵەمەندەکانی هاوەڵان لە بازرگانیدا کە وای لێکردن خاوەنی سامانێک بن کە بتوانن سوپایەک بە ژمارەی ٣٠ هەزار شەڕکەر لە بارودۆخێکی زۆر سەختدا ئامادە بکەن. واتە تەنها سەیدنا ئەبوبەکر نەبوو کە بەو شێوەیە خەرجی کرد. بەڵکو سەیدنا عوسمان کوڕی عەفان، کە بە یەکێک لە دەوڵەمەندترین دەوڵەمەندەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی دادەنرا. و لە غەزای تەبوکدا سوپای موسڵمانانی بە هەزار وشتر و ئەسپ و هەزار دینار ئامادە کرد.

هەروەها لە دەوڵەمەندەکانی هاوەڵان سەیدنا تەڵحە کوڕی عوبەیدوڵڵا و سەیدنا زوبێر کوڕی عەوام و سەیدنا سەعد کوڕی ئەبی وەقاس بوون، و بە دڵنیاییەوە سەیدنا عەبدولڕەحمان کوڕی عەوف، دەوڵەمەندترین هاوەڵ بوو بە تەواوی. کە ان شاء الله هەوڵ دەدەین لە داهاتوودا ئەڵقەیەکی تایبەتی بۆ تەرخان بکەین.

کۆنترۆڵی نزیکەی ڕەهای مەککە و مەککەییەکان بەسەر بازرگانی عەرەبەکاندا لە سەردەمی پێغەمبەر (د.خ) دەستی بە کەمبوونەوە کرد لەگەڵ گرتنە دەستی سەرکردایەتی دەوڵەتی ئیسلامیی تازەپێگەیشتوو لەلایەن خەلیفە ڕاشیدەکانەوە. و لەگەڵ فراوانبوونی فتوحاتەکان، چینێکی نوێ لە بازرگانان دەستیان بە دەرکەوتن کرد لەگەڵ فراوانبوونی بازاڕەکان لە وڵاتە جیاوازەکاندا کە دەچوونە ژێر حوکمی موسڵمانان.

لە سەردەمی سەیدنا عومەر کوڕی خەتاب و لەگەڵ فراوانبوونی ڕووبەری دەوڵەتی ئیسلامی، داهاتێک بۆ دەوڵەت دروست بوو بە ناوی "عوشووری بازرگانی". ئەمە بە سادەیی باجێک بوو کە لە سەردەمی پێغەمبەر (د.خ) و ئەبوبەکردا نەبوو. سەیدنا عومەر بە داناییەوە سەپاندی کاتێک فراوانبوونی ڕووبەری دەوڵەت و لە ئەنجامدا فراوانبوونی قەبارەی بازرگانی هاوردە و هەناردەی بینی. ئەم باجە هاوتایە لەگەڵ ڕەسمی گومرگی ئێستا بۆ هەر وڵاتێک.

دوای کۆتایی هاتنی سەردەمی خەلیفە ڕاشیدەکان و دەستپێکردنی سەردەمی دەوڵەتی ئەمەوی و لەگەڵ فراوانبوونی، بازرگانی ئیسلامی سێ باڵ یان سێ ئاراستەی هەبوو. بازرگانی ناوخۆیی لە سنوورەکانی دەوڵەتی ئەمەویدا، بازرگانی دەرەکی بەرەو باکووری ڕۆژاوای دەوڵەت لەگەڵ بیزەنتییەکان و بەرەو ڕۆژهەڵات لەگەڵ هیند و چین.

لەگەڵ گۆڕینی دیمەشق بۆ پایتەختی دەوڵەتی ئەمەوی، شارەکە بوو بە یەکێک لە گرنگترین ناوەندە بازرگانییەکانی جیهان. تا ڕادەیەک کە دەوترا مەحاڵە هیچ کاڵا یان بەرهەمێک، هەر جۆرێک بێت و هەر شوێنێک بەرهەم هاتبێت، لە دیمەشق نەدۆزرێتەوە. و لە ناوخۆدا چەندین شاری عەرەبی بە ناوەندی بازرگانی گرنگ ناسران وەک حەلەب و حومس و ئەنتاکیا و کوفە و بەسرە و بەغدا و ئەسکەندەریە و قودس و چەندانی تر.

یەکێک لە گرنگترین هۆکارەکان کە یارمەتیدەر بوو لە فراوانبوونی ڕووبەری بازرگانی نێودەوڵەتی و بەردەستبوونی کاڵا لە سەردەمی دەوڵەتی ئەمەویدا، گرنگیدانی ئەمەوییەکان بوو بە پیشەسازی کەشتی و کرانەوەیان بۆ وەرگرتنی شارەزایی گەلانی تر، بە تایبەتی بیزەنتییەکان لە پیشەسازییەکەیاندا. دوای شەڕی "زات ئەلسەواری"، کە یەکەم شەڕی دەریایی بوو لە مێژووی ئیسلامدا و موسڵمانان تێیدا سەرکەوتن بەسەر کەشتیگەلی گەورەی بیزەنتی کە کۆنترۆڵی نزیکەی تەواوی دەریای ناوەڕاستی دەکرد. بازرگانانی موسڵمان دەستیان کرد بە گەیاندنی کاڵاکانیان بۆ شوێنە دوورەدەستەکان کە پێشتر بۆیان بەردەست نەبوو. ئەمەش بە دڵنیاییەوە بەشداری کرد لە بڵاوکردنەوەی ئیسلام.

یەکێک لە گرنگترین سیاسەتەکانی دەوڵەتی ئەمەوی کە یارمەتیدەر بوو لە گەشەسەندنی بازرگانی، پابەندبوون بوو بە قەدەغەکردنی قۆرخکاری، کە بە شێوەیەکی سروشتی لە ئاییندا حەرامە. هەرچەندە ئەمە ڕێگر نەبوو لە بەرزبوونەوەی نرخەکان بەهۆی لێشاوی پارە بۆ دەوڵەت لەگەڵ فراوانبوونیدا و بەرزبوونەوەی ئاستی خۆشگوزەرانی لە شارە گەورەکاندا.

ئەمە تێڕوانینێکی خێرا بوو بۆ بازرگانی لە پێش سەردەمی پێغەمبەر (د.خ) تا سەرەتای سەردەمی ئەمەوی. و ان شاء الله دەتوانین وردەکاری یاساکانی بازرگانی و تایبەتمەندییەکانی بازرگانی موسڵمانان و جۆرەکانی کاڵا لە ئەڵقەیەکی تری تەواوکەردا باس بکەین.