ئیبن قەییم ژیاننامە و داناییەکانی

ئیبن قەییمی جەوزی

بەشی یەکەم: تیشکی یەکەم لە شاری دیمەشق و ژینگەی فیکری سەردەم

لەو چرکەساتە مێژووییەی کە شمشێری پۆڵاینی مەغۆلەکان تەواوی بەغدادی پایتەخت و کتێبخانە مەزنەکانی ڕۆژهەڵاتی دەکردە خۆڵەمێش و فڕێی دەدانە ناو ڕووباری دیجلە، شاری دیمەشق ببووە دواین خەندەقی مرۆڤایەتی. شارەکە تەنها حەشارگەیەکی جوگرافی نەبوو بۆ ڕاکردووان لە مردن، بەڵکو ببووە کارگەیەکی یەکجار گەورە و پڕ لە دڵەڕاوکێ کە تێیدا سەدان زانا، فەلسەفەکار و خاوەن مەزهەب لە ناو گێژاوی ترسێکی دەروونیی هەمیشەییدا دەژیان. پرسیارە گەورەکە ئەمە بوو: چۆن ناسنامەی ئومەتێک بپارێزرێت کاتێک زەوییەکە لە ژێر پێیاندا دەلەرزێت؟

رێک لە ساڵی ٦٩١ی کۆچیدا، لە ناو دڵ و دەروونی ئەم شۆکە شارستانییەدا، لە پشت دەرگا دارینە قورسەکانی قوتابخانەی ناوداری "الجوزية" لە دیمەشق، کۆرپەیەک لەدایکبوو کە ناویان نا محەمەد (شەمسەدین محەمەدی کوڕی ئەبوبەکری کوڕی ئەیوبی زوڕعی). باوکی ئەم منداڵە، کلیلدار و ڕێکخەری کارگێڕی (القيم)ی ئەم قوتابخانە گەورەیە بوو، بۆیە مێژوو بە دەستکاریکردنێکی کورت ناوی ئەم کۆرپەیەی بە زێڕ تۆمار کرد: "ئیبن قەییمی جەوزی".

محەمەدی بچووک چاوەکانی لە کاتێکدا کرانەوە کە بۆنی مەرەکەبی ڕەش و کاغەزی کۆن تێکەڵ ببوو بە بۆنی ترسی شەڕ و کڵپەی ئاگر. ئەو نەک تەنها لە ناو خێزانێک، بەڵکو بە کرداری لە ناو تاقیگە و هۆڵەکانی کتێبخانەیەکی زەبەلامدا گەورە بوو. کاتێک منداڵانی تری دیمەشق لە ناو باخچەکانی دەرەوە یارییان دەکرد، محەمەد بە پەنجە بچووکەکانی لاپەڕەی کتێبە کۆنەکانی فیقهی حەنبەلی و دیوانە زمانەوانییەکانی دەگۆڕی. ئەو پێش ئەوەی بگاتە تەمەنی پانزە ساڵی، تەواوی قورئانی بە تارتێل لە دەروونیدا نەخشاندبوو، بەڵام لای ئەو، پیتەکان تەنها دەقێکی وشک نەبوون، بەڵکو کۆدگەلێک بوون بۆ تێگەیشتن لەو پێکهاتە ئاڵۆزەی کە پێی دەگوترا: نەخۆشییەکانی دەروونی مرۆڤ.

دووەم: قۆناغی گەنجی، کۆکردنەوەی زانست، و هاوسەنگی نێوان دەق و زمان

ئیبن قەییم لە تەمەنی حەوت ساڵییەوە هاتوچۆی کۆڕی زانایانی دیمەشقی دەکرد. ئەو بوو بە قوتابی گەورەترین مەرجەعەکانی سەردەمەکە، وەک شێخ ئەبو فەتحی بەعلی (زانای زمانەوانی) کە کتێبی ناوداری "المقنع" و "الکافية"ی لێ خوێند، و شێخ مەجدی تونسی، و شێخ سەفیەدینی هیندی. ئەو تەنها لە یەک بواردا قەتیس نەمایەوە، بەڵکو بووە دەریایەک لە زانستی تەفسیر، فەرموودە، فیقهـ، ئوسوڵ، و زمانی عەرەبی.

زانیاری ئیبن قەییم لە زمانی عەرەبیدا گەیشتە ئاستێک کە شێخەکانی سەردەمەکەی سەرسام بوون بە شێوازی دەربڕین و نوسینی؛ زمانەکەی نەرم، پاراو، و خاوەن لێشاوێکی ئەدەبی بێوێنە بوو کە دڵەکانی ڕادەکێشا. ئەو خاوەنی تێڕوانینێکی ڕەخنەیی بوو؛ حەزی نەدەکرد تەنها کۆپیکەری وتەی پێشینان بێت بەبێ تێگەیشتن، بەڵکو هەموو فەتوایەک و ڕایەکی دەخستە ژێر تەرازووی بەڵگەی دەق و لۆژیکی زمانی عەرەبییەوە. لەم قۆناغی سەرەتاییەدا، ئەو وەک گەنجێکی گەورەی زانست ناسرا، بەڵام ژیانی فیکری ئەو چاوەڕوانی وەرچەرخانێکی مەزنتر بوو کە تەواوی چارەنووسی بگۆڕێت.

بەشی سێیەم: چاوپێکەوتنە مێژووییەکە لەگەڵ شێخی ئیسلام ئیبن تەیمیە

لە ساڵی ٧١٢ی کۆچیدا، کاتێک ئیبن قەییم گەنجێکی لێهاتووی تەمەن ٢١ ساڵ بوو، زانای مەزن و پڕ لە مشتومڕی جیهان، شێخی ئیسلام ئیبن تەیمیە، دوای گەشتێکی دوورودرێژ و مانەوەی لە زیندانەکانی میسر، گەڕایەوە بۆ شاری دیمەشق. ئیبن قەییم بڕیاریدا بچێتە کۆڕی ئەم شێخە داھێنەر و بوێرە تا خۆی لە نزیکەوە لێهاتووییەکەی ببێنێت.

ئەم چاوپێکەوتنە تەنها دانیشتنێکی ئاسایی نەبوو، بەڵکو بوو بە سەرەتای هاوڕێیەتی و پەیوەندییەکی فیکری و ڕۆحی ئەوتۆ کە مێژووی ئیسلامی گۆڕی. ئیبن قەییم لە ناخی ئیبن تەیمیەدا ئەو بوێرییە زانستی و توانای شیکردنەوەی قووڵەی دۆزییەوە کە هەمیشە خەونی پێوە دەبینی. ئەو بۆ ماوەی بیست و حەوت ساڵ (٢٧ ساڵ) بە بەردەوامی بوو بە سێبەر و دڵسۆزترین قوتابی ئیبن تەیمیە، تا کۆچی دوایی شێخەکەی لە ساڵی ٧٢٨ی کۆچیدا.

ئیبن قەییم تەنها گوێگر نەبوو، بەڵکو ئەو بوو بە فلتەر و ڕوونکەرەوەی فیکری قورسی ئیبن تەیمیە. زمان و نووسینەکانی ئیبن تەیمیە زۆربەی کات توند، ڕەخنەیی و پڕ لە هێرش بوون بۆ سەر نەیارە فەلسەفییەکان، بەڵام ئیبن قەییم ئەو فیکرە قورسانەی وەردەگرت و بە زمانە نەرم، ڕۆحی و پزیشکییەکەی خۆی دایدەڕشتەوە، بە جۆرێک کە خەڵک خێرا قەناعەتیان پێ دەهێنا. ئەو خۆی دەربارەی کاریگەری شێخەکەی دەڵێت: "من وەک زەوییەکی وشک ببووم، کاتێک چاوم بە شێخی ئیسلام کەوت، بارانی زانستەکەی ناخمی سەرەوژێر کرد و ژیانمی گۆڕی."

بەشی چوارەم: تاقیکردنەوەی توندی زیندانی قەڵای دیمەشق

هاوڕێیەتی لەگەڵ پیاوێکی وەک ئیبن تەیمیە باجێکی یەکجار قورسی هەبوو. نەیارە سیاسی و فیکرییەکانی دیمەشق و بەرپرسە مەملوکەکان هەمیشە بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕان تا کۆتایی بەم ڕەوتە فیکرییە بهێنن کە داوای چاکسازی و گەڕانەوە بۆ دەقە پاکەکان و ڕەتکردنەوەی شەرعیەتی دەسەڵاتی ستەمکاری دەکرد.

لە ساڵی ٧٢٦ی کۆچیدا، بەهۆی فەتوایەکی هاوبەشی ئیبن تەیمیە و ئیبن قەییم دەربارەی مسافەری و کاروباری تەڵاق و تەمەسوول بە گۆڕی پیاوچاکان، ڕق و کینەی نەیارەکان تەقییەوە. والی دیمەشق فەرمانی دەرکرد کە هەردووکیان خێرا دەستگیر بکرێن. بۆ سووکایەتیکردن پێیان، ئیبن قەییمیان لەسەر پشتی حوشترێکی بێ کورتان کەرامەت کێش کرد و بە ناو شەقام و بازاڕەکانی دیمەشقدا ڕایانکێشا لە کاتێکدا جەلادەکان بە قامچی لە جەستەیان دەدا، پاشان فڕێدرانە ناو زیندانی تاریک و قورسی "قەڵای دیمەشق" (قلعة دمشق).

لە ناو زینداندا، بۆ زیاتر ئازاردانیان، فەرمان درا کە ئیبن قەییم لە مامۆستاکەی جیا بکرێتەوە؛ ئەو لە ژوورێکی چەپەک و تاریکدا بە تەنها بەند کرا، بە زنجیری ئاسن بەسترا، و ڕێگەی پێ نەدرا هیچ پەیوەندییەکی بە ئیبن تەیمیەوە هەبێت. ئیبن قەییم بۆ ماوەی پتر لە دوو ساڵ لە ناو ئەم زیندانەدا مایەوە.

ئەم قۆناغە تاریکە بوو بە خێر بۆ ڕوحی ئیبن قەییم؛ ئەو لە جیاتی ئەوەی بێهیوا ببێت، زیندانەکەی کردە خەڵوەتگەیەکی ڕۆحی. ئەو تەواوی کاتەکانی تەرخانکرد بۆ عیبادەت، کڕنۆشی درێژ، و قووڵبوونەوە لە مانا شاراوەکانی قورئانی پیرۆز. لێرەوە ئەو پزیشکییە دەروونییەی کە دواتر لە کتێبەکانیدا ڕەنگی دایەوە، لە دایکبوو. ئەو لە ناو زینداندا بوو کاتێک لە ساڵی ٧٢٨ی کۆچیدا هەواڵی کۆچی دوایی مامۆستاکەی، ئیبن تەیمیەی پێگەیشت لە ژوورەکەی تەنیشتی. ئەو بە کوڵ بۆ شێخەکەی گریا، و دوای ماوەیەکی کەم، بەهۆی گوشاری گشتی خەڵکەوە لە زیندان ئازاد کرا.

بەشی پێنجەم: دروستکردنی شاکارە هەمیشەییەکان و مۆدێلی "پزیشکی دڵەکان"

دوای دەرچوونی لە زیندان، ئیبن قەییم گەڕایەوە بۆ قوتابخانەی جەوزیە و وەک مامۆستای یەکەم و موفتی ناسرا. ئەو دەستی بە نووسینی زنجیرەیەک کتێب کرد کە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بە لوتکەی شیکردنەوەی دەروونی و پەروەردەیی دادەنرێن. جیاوازی گەورەی ئیبن قەییم لەگەڵ زانایانی تری فیقهـ ئەوە بوو کە ئەو تەنها سەیری وشە و یاسای دەرەوەی مرۆڤی نەدەکرد، بەڵکو دەچووە ناو قووڵایی ناخ و نەخۆشییەکانی دڵ (وەک حەسەدی، خۆپەرستی، ترس، خەمۆکی، و دوورکەوتنەوە لە خودا) و چارەسەری بۆ دادەنان.

گرنگترین شاکارەکانی ئیبن قەییم:

مدارج السالكين بين منازل إياك نعبد وإياك نستعين: ئەم کتێبە گەورەترین و ناوازەترین فەرهەنگی پەروەردەی ڕۆحییە لە مێژوودا. ئەو لەسەر کتێبی "منازل السائرين"ی ئەبو ئیسماعیلی ئەنساری نووسیویەتی، بەڵام تەواوی تەسەوف و پەروەردەی پاککردەوە لە خورافات و فەلسەفەی یونانی، و کردی بە سیستمێکی زانستی پزیشکی بۆ گەشتی ڕوحی مرۆڤ لە قۆناغی تەوبەوە تا قۆناغی عیشق و ڕەزامەندی خودایی.

زاد المعاد في هدي خير العباد: ئەم کتێبە شاکارێکی بێوێنەیە کە تێیدا فیقهـ، ژیاننامەی پێغەمبەر (سيرة)، پزیشکی جەستەیی، و دەروونی تێکەڵ کردووە. مێژوونووسان دەڵێن ئیبن قەییم ئەم کتێبە قورس و زەبەلامەی لە کاتی گەشتکردنیدا لەسەر پشتی حوشتر بەبێ هەبوونی هیچ سەرچاوە و کتێبخانەیەک تەنها لە پشت بەستن بە بیرگە بێوێنەکەی خۆی نووسیوە!

إغاثة اللهفان من مصايد الشيطان: فەرهەنگێکە بۆ ناسینی داو و پلانە دەروونییەکانی شەیتان و نەخۆشییەکانی دڵ، کە تێیدا ڕێگای ڕزگاربوونی مرۆڤ لە تەڵە فیکری و دەروونییەکان شی دەکاتەوە.

الوابل الصيب من الكلم الطيب: کتێبێکی زۆر نەرم و کاریگەرە دەربارەی گرنگی یادیکردنەوەی خودا (زیکر) و کاریگەرییە ڕاستەوخۆکانی لەسەر ئارامی دەروونی و لابردنی خەمۆکی و دڵەڕاوکێ.

بەشی شەشەم: سیفات، ڕەوشت، و لوتکەی پەرستشی عابیدە فرمێسکڕێژەکە

ئیبن قەییم خاوەنی کەسایەتییەک بوو کە تەواوی هاوچەرخەکانی، تەنانەت ئەوانەی لە ڕووی فیکرییەوە دژی بوون، نەیان دەتوانی نکوڵی لە پاکی و گەورەیی ڕەوشتی بکەن. مێژوونووس و زانای مەزن ئیبن کەسیر (قوتابیی ناوداری ئیبن قەییم) دەربارەی مامۆستاکەی دەڵێت: "من لەم جیهانەدا لە سەردەمی خۆماندا کەسم نەبینیوە لەو زیاتر خەریکی عیبادەت و شەونوێژ بێت. ئەو کاتێک دەستی دەکرد بە نوێژ، ڕاوەستان و کڕنۆشەکانی هێندە درێژ دەکردەوە کە خەڵک بەزەییان پێدا دەهاتەوە."

نوێژی بەیانی تا نیوەڕۆ: ئەو خوویەکی جێگیری هەبوو؛ دوای نوێژی بەیانی لەسەر جێگاکەی خۆی دادەنیشت و خەریکی زیکر و بیرکردنەوە بوو تا کاتی بەرزبوونەوەی خۆر بۆ ناوەڕاستی ئاسمان (کاتی چێشتەنگاو یان ضحی). کاتێک لێیان دەپرسی بۆچی هێندە خۆت ماندوو دەکەی؟ دەیگوت: "ئەم دانیشتنە، نانی بەیانی و سەرچاوەی وزەی منە؛ ئەگەر ئەم نانی بەیانییە نەخۆم، هێزی جەستە و مێشکم دەڕووشێت."

خۆشەویستی بۆ کتێب: ئیبن قەییم خولیایەکی شێتانەی بۆ کۆکردنەوەی کتێب هەبوو. ئەو گەورەترین کتێبخانەی تایبەتی لە دیمەشق دروستکرد کە پڕ بوو لە دەستنووسە دەگمەنەکان. دوای کۆچی دوایی، نەوەکانی بۆ ماوەیەکی درێژ کتێبەکانیان دەفرۆشت بەهۆی زۆری ڕێژەکەیەوە، و زانایان دەچوون بۆ کڕینی چونکە دەیانزانی هێما و تێبینییەکانی ئیبن قەییم لەسەر پەراوێزی کتێبەکان خۆی زانستێکی سەربەخۆیە.

گریان لە کاتی تەوافدا: کاتێک دەچوو بۆ حەج لە مەکە، خەڵکی حەرەم سەرسام دەبوون بە بینینی؛ ئەو بە تەنها لە دەوری کەعبە دەگەڕا و بە کوڵ دەگریا بە جۆرێک کە جێگەی پێیەکانی بە فرمێسکەکانی تەڕ دەبوون، و خەڵکی مەکە دەستەودامان دەبوون تا دوعای خێریان بۆ بکات.

بەشی حەوتەم: کۆتا وێستگەی تەمەن و کۆچی دوایی لە ژێر ئاسمانی دیمەشق

ئیبن قەییمی جەوزی دوای ژیانێکی پڕ لە تێکۆشان، نووسینی دەیان شاکار، ڕاگرتنی شکۆی زانست، و بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشییەکانی ناخی مرۆڤ، جەستەی بە تەواوی ماندوو و لاواز ببوو بەهۆی ئەو ماوە درێژەی کە لە زینداندا بەسەری بردبوو و زۆری شەونوێژەکانیەوە.

لە کاتی عیشای شەوی پێنجشەممە، ١٣ی مانگی ڕەجەبی ساڵی ٧٥١ی کۆچی، لە کاتێکدا تەمەنی تەنها شەست ساڵ (٦٠ ساڵ) بوو، دڵی ئەم پزیشکە مەزنەی دڵەکان لە لێدان کەوت و ڕوحی پاکی بەرەو ئاسمان بەرز بووەوە.

رۆژی دواتر، شاری دیمەشق تەواو پەکیکەوت؛ بازاڕەکان داخران، و جەنازەیەکی یەکجار مەزن و پڕ لە هەیبەتی بۆ ڕێکخرا. نوێژی جەنازەی لە سەرەتاوە لە مزگەوتی مەزنی ئۆمەوی (الجامع الأموي) لە ناو جەماوەرێکی بێشوماردا لەسەر نەرایەوە، پاشان جەنازەکەیان گواستەوە بۆ مزگەوتی جەراح لە دەرەوەی دەرگای شەرقی شاری دیمەشق و دووبارە خەڵکەکە نوێژیان لەسەر کردەوە لەبەر زۆری ڕێژەکەیان.

تەرمی پاکی ئیمامی ئیبن قەییم لە گۆڕستانی ناوداری "باب ئەلسەغیر" (مقبرة باب الصغير) لە دیمەشق، لە تەنیشت گۆڕی دایك و باوکی بە خاک سپێردرا. ئەو کۆچی دوایی کرد، بەڵام کتێبەکانی وەک "مدارج السالكين" و "زاد المعاد" تا ئێستاش دوای چەندین سەدە، وەک گەورەترین مەرجەعی دەروونناسی و چاکسازی ڕۆحی مرۆڤایەتی لە سەرانسەری جیهاندا دەخوێندرێنەوە و ناوی ئەو بە نەمری مایەوە. ڕەحمەتی خوای لێبێت و لێی ڕازی بێت.