ئیبن سەلاحی شارەزوری

ئیبنوسەلاحی شارەزووری (مەتەرێزی زانستی فەرموودە)

بەشی یەکەم: کانگای خاکەکە و تیشکی یەکەم لە کوردستان

لە کۆتاییەکانی سەدەی شەشەمی کۆچیدا، لەو کاتەی کە جیهانی ئیسلامی لە ژێر کاریگەری هێرشەکانی خاچپەرستان و ململانێی ناوخۆیی میرنشینەکاندا بوو، ناوچەیەک هەبوو لە دڵی کوردستاندا بە ناوی "شارەزوور". شارەزوور لەو سەردەمەدا تەنها دەشتاییەکی سەوز و پڕ پیت نەبوو، بەڵکو مەڵبەندێکی گەورەی پێگەیاندنی زانایان، قازییەکان و شەرعزانان بوو. قەڵاکانی شارەزوور لێوان لێو بوون لە کۆڕی زانست و خوێندنی فیقهی ئیمامی شافعی.

لە ساڵی ٥٧٧ی کۆچیدا (یاخود بەپێی هەندێک سەرچاوە ٥٧٦ی کۆچی)، لە گوندێکی سەر بە ناوچەی شارەزوور کە پێی دەگوترا "شەرخان" (یان شەهرەخان)، لە ناو ماڵباتی زانای ناودار و موفتی گەورەی کورد، شێخ عەبدولڕەحمان، منداڵێک چاوی بە دنیا هەڵێنا کە ناویان نا عوسمان. ئەو عوسمانی کوڕی عەبدولڕەحمانی کوڕی عوسمانی کوڕی موسای شەرخانی بوو. دواتر لە جیهاندا بە کونیەی "ئەبو عەمر" و نازناوی "تەقیەدین" ناسرا، بەڵام مێژوو ناوێکی تری هەمیشەیی بۆ هەڵبژارد کە تا کڵپەی هەیە دەمێنێتەوە: "ئیبنوسەلاح".

باوکی عوسمان، شێخ عەبدولڕەحمان، پیاوێک بوو کە لە ناو خەڵک و میرە کوردییەکاندا بە "سەڵاحەدین" یان "شێخ سەڵاح" دەناسرێت، بەهۆی چاکەکاری، دەمپاكی و دادپەروەرییەکەی لە کاتی فەتوا و قەزاوەتدا. لێرەوە بوو کە عوسمانی بچووک پێی گوترا "ئیبنوسەلاح" (واتە کوڕی پیاوە چاک و سەڵاحەکە).

ئیبنوسەلاح لە کاتێکدا دەستی بە گەورەبوون کرد کە لە ماڵەکەیاندا تەنها دەنگی وەرگێڕان، ڕاڤەی ئایەتەکان و گفتوگۆی قووڵی فیقهی دەبیسترا. باوکی کە خۆی مەرجەعێکی گەورەی ناوچەکە بوو، یەکەم مامۆستا، یەکەم ڕێبەر و یەکەم دۆستی عوسمانی بچووک بوو. باوکی دەیزانی کە ئەم کوڕەی خاوەنی جۆرە تێڕوانین و زیرەکییەکە کە تەنها لە مێشکە دەگمەنەکاندا بەدی دەکرێت.

بەشی دووەم: قۆناغی منداڵی و فێربوون لە کوردستان (شارەزوور و هەولێر)

ئیبنوسەلاح هێشتا تەمەنی نەگەیشتبووە دوانزە ساڵان کاتێک قورئانی پیرۆزی بە تەواوی و بە جوانی لەبەر کرد. ئەو تەنها پیتەکانی لەبەر نەدەکرد، بەڵکو لای باوکی فێری بنچینەکانی زمانی عەرەبی، سەرف و نەحو، و بنەماکانی فیقهی شافعی بوو. باوکی هەستی کرد کە بیرگەی عوسمان وەک دەریایەکە کە وشکبوون و تێربوونی نییە. هەر کتێبێک یان دەقێکی لای باوکی بخوێندایەتەوە، لە یەکەم جاردا دەبووە نەخشێک لەسەر دڵی.

کاتێک تەمەنی گەیشتە قۆناغی گەنجێتی، پێویستی بەوە بوو کە بچێتە ناوەندە زانستییە گەورەکانی دەروبەر. لەو کاتەدا، شاری هەولێر (أربيل) لە ژێر سایەی فەرمانڕەوایی میرنشینی بەگتەکینی و بە تایبەتی میری دادپەروەر و زانستپەروەر سوڵتان موزەفەرەدین گۆکبەریدا، ببووە یەکێک لە گەورەترین مەکۆکانی ڕۆشنبیری و زانست لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. قوتابخانە مەزەنەکان و ڕیباتی سۆفییەکان و کۆڕی فەرموودەناسان لە هەولێردا ناوبانگی جیهانیان هەبوو.

شێخ عەبدولڕەحمان (باوکی) بڕیاریدا کوڕەکەی ببات بۆ هەولێر تا لەوێ لای گەورەترین زانایانی شارەکە بخوێنێت. لە هەولێر، ئیبنوسەلاح چوونە ناو کۆڕی شێخی مەزن "عوبەیدوڵڵای کوڕی ئەحمەدی فەراوی" و شێخانی تر. لەم قۆناغەدا، ئیبنوسەلاح تەمەنی لە نێوان حەڤدە بۆ بیست ساڵیدا بوو، بەڵام لە کۆڕی زانستدا وەک پیاوێکی پە پێگەیشتوو و دانا دادەنیشت. ئەو نەک هەر گوێی لە فەرموودە دەگرت، بەڵکو دەستی کرد بە نووسینی تێبینی و ڕەخنەگرتن لەو گێڕانەوانەی کە دەیانبیست.

بەشی سێیەم: گەشتە بێپایانەکان بە ناو جیهانی ئیسلامیدا (الرحلة العلمية)

لای زانایانی پێشوو، گەشتکردن (الرحلة) مەرجێکی بنەڕەتی بوو بۆ ئەوەی کەسێک ببێتە حافز و مەرجەع لە زانستی فەرموودەدا. ئیبنوسەلاحیش لەسەر ئەم ڕێچکە پیرۆزە ڕۆیشت. ئەو کوردستان و ئامێزی باوکی بەجێهێشت و بەرەو شارە گەورەکانی عێراق، ئێران، شام و خۆراسان بەڕێ کەوت. ئەم گەشتانە تەنها سەردانی چەند ڕۆژێک نەبوون، بەڵکو ساڵانێکی درێژی پڕ لە ناڕەحەتی، مانەوە لە کاروانسراکان، سەرما و گەرمای بیابان، و برسیێتی بوون.

١. وێستگەی مووسڵ و بەغداد

ئیبنوسەلاح سەرەتا ڕووی کردە شاری مووسڵ کە لە نێوان شارەزوور و سووریادا وەک پردێک بوو. لەوێ لای شێخ "مەحمەد بن عەلی بن مەحمودی وەلایەتی" و زانایانی تر مایەوە. پاشان بەرەو پایتەختی خیلافەت، شاری بەغداد بەڕێ کەوت. بەغداد سەرەڕای لاوازی سیاسی، هێشتا خاوەنی قوتابخانەی مەزنی "نیزامیە" و گەورەترین حافزەکانی فەرموودە بوو. لە بەغداد، ئیبنوسەلاح لەبەردەم شێخانی وەک "ئەبو ئەحمەدی کوڕی سکین" و "مەحمەد بن نەسری کوڕی تەمیم" دانیشت و سەنەدی فەرموودەکانی لێ بیستن.

٢. گەشت بۆ نیشابور و خۆراسان (ئێران)

یەکێک لە دوورترین و گرنگترین گەشتەکانی ئیبنوسەلاح، گەشتی بوو بۆ هەرێمی خۆراسان و شاری نیشابور. نیشابور زێدی ئیمامی موسلیم بوو و هێشتا وەک کانگای فەرموودە دەدرا سەیرکردن. ئیبنوسەلاح بە مەبەستی دۆزینەوەی بەرزترین سەنەدی فەرموودەکان، هەزاران کیلۆمەتری بەپێ و بە وشتر بڕی تا گەیشتە نیشابور.

لە نیشابور، چاوی بە کچی زانای گەورەی فەرموودە گەیشت کە ناوی "زەینەب کچی ئیسماعیلی شەعاری" بوو. زەینەب ئافرەتێکی پیر و حافزێکی گەورەی فەرموودە بوو کە سەنەدێکی زۆر بەرزی لای بوو. ئیبنوسەلاح لەبەردەم ئەم خانمە زانایەدا دانیشت و تەواوی فەرموودەکانی لێ بیست و نووسییەوە. هەروەها لای شێخ "مەنسور بن عەبدولموعمی باوەردی" و "مۆعەیەد بن محەمەدی تۆسی" خوێندی. کاتێک ئیبنوسەلاح خۆراسان و نیشابوری جێهێشت، کۆڵەپشتەکەی پڕ ببوو لە دەستنووس و فەرموودەی بەنرخ کە لە هیچ شوێنێکی تری دنیا دەست نەدەکەوتن.

٣. وێستگەی مەڕو و هەمەدان

لە کاتی گەڕانەوەیدا، چوو بۆ شاری مەڕو و لەوێش لای شێخانی ئەو شوێنە مایەوە. پاشان چوو بۆ هەمەدان و لەوێ لای حافزی گەورە "ئەبو فەزڵی مەق crappy" خوێندی. لەم گەشتانەدا، ئیبنوسەلاح بووە خاوەنی تۆڕێکی فراوان لە سەنەد و مامۆستایان کە ژمارەیان لە سەدان شێخ تێپەڕی دەکرد.

بەشی چوارەم: جێگیربوون لە وڵاتی شام و قودس

دوای گەشتە دوورودرێژەکانی، ئیبنوسەلاح ڕووی کردە وڵاتی شام، کە لەژێر دەسەڵاتی ئەیووبیەکاندا (کە ئەوانیش لە ڕەچەڵەکدا کورد بوون) ببووە پایتەختی جیهاد و زانست. ئەو سەرەتا چوو بۆ شاری دیمەشق و پاشان بەرەو شاری قودس (بیت المقدس) بەڕێ کەوت.

لە قودس، پایەی زانستی ئیبنوسەلاح بە تەواوی دەرکەوت. لەوێ لە قوتابخانەی "سەڵاحییە" (کە سوڵتان سەڵاحەدینی ئەیووبی دایمەزراندبوو) وەک مامۆستا و شەرعزان دەستبەکار بوو. خەڵک و قوتابییان کاتێک شێوازی قسەکردن، قووڵی زانست و دەمپاكی ئەم زانایە کوردەیان بینی، لە دەوری کۆبوونەوە. ئەو بۆ ماوەیەک لە قودس مایەوە و وانەی دەوتەوە، تا ئەو کاتەی بارودۆخی سیاسی قودس گۆڕا.

میری قودس (مەلیک موعەزەم عیسا) کە لە بنەماڵەی ئەیووبیەکان بوو، بڕیاریدا مەزهەبی حەنەفی بسەپێنێت و پاڵپشتی لە بیروباوەڕی موعتەزیلەکان بکات. ئیبنوسەلاح کە پیاوێکی توندی ئەهلی سوننە و جێگیری مەزهەبی شافعی بوو، ئامادە نەبوو سازش لەسەر بیروباوەڕی خۆی بکات بۆ ڕازیکردنی میرەکان. بۆیە بە هێمنییەوە و بۆ پاراستنی دین و زانستەکەی، قودسی جێهێشت و گەڕایەوە بۆ شاری دیمەشق.

بەشی پێنجەم: سەردەمی زێڕین لە دیمەشق و سەرکردایەتی "دار الحدیث الأشرفية"

کاتێک ئیبنوسەلاح گەڕایەوە بۆ دیمەشق، پاشای شام "مەلیک ئەشرەف موسای ئەیووبی" (برازای سوڵتان سەڵاحەدینی ئەیووبی) پێشوازییەکی شاهانەی لێکرد. مەلیک ئەشرەف پیاوێکی زۆر خۆشەویست بوو بۆ فەرموودە و دەیویست گەورەترین و پێشکەوتووترین ناوەندی زانستی فەرموودە لە جیهاندا دابمەزرێنێت. ئەو پڕۆژەیە بریتی بوو لە دروستکردنی قوتابخانەی مەزنی "دار الحدیث الأشرفية" لە دڵی دیمەشقدا.

مەلیک ئەشرەف سەیری تەواوی زانایانی سەردەمەکەی کرد و گوتی: "هیچ کەس شایستە نییە ببێتە یەکەم سەرۆک و پێشەوای دار الحدیث الأشرفية ئیلا حافزی گەورە ئیبنوسەلاحی شارەزووری نەبێت."

لە ساڵی ٦٣٠ی کۆچیدا، لە ڕۆژێکی مێژوویدا، قوتابخانەی دار الحدیث الأشرفية کرایەوە. ئیبنوسەلاح لەسەر کورسی پێشەوایەتی دانیشت. لەو ڕۆژەدا، وەزیرەکان، میرەکان، دادوەرەکان و تەواوی زانایانی شام لەبەردەمیدا دانیشتبوون تا گوێ لە یەکەم وانەی ئەو بگرن. ئیبنوسەلاح بە هەیبەتە کوردییەکەی، بە زمانە پاراوە عەرەبییەکەی و بە عەقڵە تیژەکەی وای کرد کە هەموان کڕنۆش بۆ زانستەکەی بەرن. لەم شوێنەدا بوو کە ئیبنوسەلاح گەورەترین شاکاری مێژوویی خۆی خولقاند.

بەشی شەشەم: لەدایکبوونی شاکارەکە: "مقدمة ابن الصلاح"

کاتێک ئیبنوسەلاح سەرکردایەتی دار الحدیثی گرتە دەست، تێبینی کێشەیەکی گەورەی کرد لە ناو قوتابییان و زانایاندا. زانستی فەرموودە و ناسینەوەی زاراوەکان (مصطلح الحديث) پەرش و بڵاو بوو؛ هەندێکی لە کتێبەکانی ئیمامی ڕامەهرموزی بوو، هەندێکی لای خەتیبی بەغدادی بوو، و هەندێکی تریش لای ئیمامی ترمزی و حاكم بوو. قوتابییان سەرلێشێواو بوون و نەیان دەزانی چۆن فەرموودەی ڕاست و لاواز بەپێی یاسایەکی یەکگرتوو جیا بکەنەوە.

لێرەوە ئیبنوسەلاح بڕیاریدا پڕۆژەیەک دەستپێبکات کە مێژووی ئیسلام بگۆڕێت. ئەو دەستی کرد بە نووسینی کتێبێک بە ناوی "معرفة أنواع علوم الحديث" (ناسینی جۆرەکانی زانستی فەرموودە)، کە دواتر لە نێو خەڵکدا بە "مقدمة ابن الصلاح" (پێشەکی ئیبنوسەلاح) ناسرا.

شێوازی نووسینی ئەم کتێبە زۆر سەرنجڕاکێش بوو. ئیبنوسەلاح کتێبەکەی بە یەکجار نەنووسی؛ ئەو هەفتانە لە کاتی پێشکەشکردنی وانەکانیدا بە قوتابییەکانی، بەشێک بەشێک دەیگوتەوە و قوتابییەکان دەیانووسییەوە. ئەو وەک ئەندازیارێکی لۆژیکی، تەواوی زانستی فەرموودەی بەسەر ٦٥ جۆردا دابەش کرد:

باسی فەرموودەی ڕاست (الصحيح) چییە و مەرجەکانی چین.

فەرموودەی حەسەن (الحسن) و لاواز (الضعيف).

فەرموودەی هەڵبەستراو و درۆ (الموضوع) چۆن دەناسرێتەوە.

یاساکانی نووسینەوەی فەرموودە و شێوازی گوێگرتن لای شێخەکان.

ناسینەوەی ناوی ڕاوییەکان و باوک و باپیرانیان بۆ ڕێگریکردن لە ساختەکاری.

ئیبنوسەلاح لەم کتێبەدا تەواوی ئەو زانستانەی کە لە ماوەی ٤٠ ساڵ گەشت و گەڕان لە دەمی سەدان شێخ بیستبووی، لە قاڵبێکی زانستی، پوخت و یەکجار دەقیقدا کۆکردەوە.

کتێبەکە هێندە بەهێز و بێ کەم‌وکوڕی بوو، کە تەواوی زانایانی جیهانی ئیسلامی سەرسام بوون. لە دوای سەردەمی ئیبنوسەلاحەوە تا چرکاتی ئێستا، هیچ زانایەکی فەرموودە (وەک ئیمامی نەووەوی، ئیبن کەسیر، عێراقی، ئیبن حەجەری عەسقەلانی، و جەلالەدینی سیوتی) نەهاتووە ئیلا کتێبەکەی ئیبنوسەلاحی کردووەتە بنچینە. ئەوان یان کورتکراوەیان بۆ نووسیوە، یان هۆنراوەیان (مەنزومە) لەسەر داناوە، یان ڕاڤەیان کردووە. پیاوێک بە ناوی شێخ سەعاوی دەڵێت: "هەموو فەرموودەناسانی دوای ئیبنوسەلاح، منداڵ و نەوەی سەر مێزی ئەو پیاوە کوردەن."

بەشی حەوتەم: سیفات، ڕەوشت و زاهیدێتی ئیبنوسەلاح

ئیمامی ئیبنوسەلاح تەنها مێشکێکی گەورە نەبوو، بەڵکو نموونەیەک بوو لە پارێزگاری، پاکی دڵ و خوداپەرستی. ئەوانەی لە نزیکەوە دەیانناسی، وەک قوتابییەکەی ئیبن خەلەکان، وەسفی دەکەن و دەڵێن:

هەیبەت و پارێزگاری: ئەو پیاوێکی کەم دوو بوو، هەمیشە خەریکی یادیکردنەوەی خودا و بیرکردنەوە بوو. کاتێک لە کۆڕی گشتیدا دادەنیشت، جۆرە هەیبەت و ڕێزێکی هەبوو کە کەس نەیدەتوانی لەبەردەمیدا قسەی پڕوپووچ یان غەیبەت بکات. هەمیشە جلوبەرگی خاوێن و سادەی دەپۆشی و کڵاو و مێزەرێکی کوردی یان شامی بەسەرەوە بوو.

دوورکەوتنەوە لە سوڵتانەکان: سەرەڕای ئەوەی مەلیک ئەشرەف و پادشاکانی ئەیووبی زۆر ڕێزیان لێدەگرت و پارە و زەوی زۆریان پێدەبەخشی، بەڵام ئیبنوسەلاح هیچ کات داهاتی دار الحدیثی بۆ بەرژەوەندی خۆی بەکارنەهێنا. ئەو هەموو ئەو دیاریانەی بۆی دەهاتن، بەسەر قوتابییە هەژارەکان و لێقەوماواندا دابەشی دەکرد. ئەو دەیگوت: "زانیاری کاتێک پیرۆزی تێدایە کە دوور بێت لە تەماعی دونیا."

جێگیری لەسەر حەق: ئەو لە فەتواکانیدا زۆر توند و دەقیق بوو. هیچ کات فەتوای نەدەدا بۆ ڕازیکردنی دڵی پادشاکان ئەگەر پێچەوانەی شەریعەت بووایە. ڕۆژێکیان کێشەیەک دروستبوو لە نێوان میرەکاندا دەربارەی مەسەلەیەکی دارایی، ئیبنوسەلاح بە تەنها لەبەردەمیاندا وەستا و ڕایگەیاند کە ئەم کارە نادادپەروەرییە، و میرەکانیش لەبەر هەیبەتەکەی ناچار بوون پاشەکشە بکەن.

بەشی هەشتەم: گەردەلولی مەغۆلەکان و کۆتا ساڵەکانی تەمەن

لەکۆتاییەکانی تەمەنی ئیبنوسەلاحدا، تارماییەکی ڕەش بەسەر جیهانی ئیسلامیدا کێشرا، کە ئەویش هێرشی دڕندانەی مەغۆلەکان (تەتەر) بوو بۆ سەر وڵاتانی ڕۆژهەڵات. خەڵکێکی زۆر لە غەریبی و ترسدا دەژیان. ئیبنوسەلاح لەم قۆناغەدا هانی خەڵک و سوپای ئەیووبی دەدا بۆ جیهاد و خۆڕاگری. ئەو پێی وابوو کە پاراستنی ناسنامەی زانستی و کۆکردنەوەی فەرموودەکان، باشترین چەک بوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو وێرانکارییە کولتوورییەی کە مەغۆلەکان دەیانویست ئەنجامی بدەن.

ئیبنوسەلاح لە ناو قوتابخانەکەی خۆیدا مایەوە و ڕۆژانە بەردەوام بوو لە وانەوتنەوە، سەرەڕای ئەوەی جەستەی بەهۆی تەمەن و ماندوێتی گەشتە کۆنەکانەوە لاواز ببوو. ئەو تەمەنی خۆی بە تەواوی پێشکەش بە ئومەتەکە کردبوو و چاوەڕێی دیداری پەروەردگاری دەکرد.

بەشی نۆیەم: کۆچی دوایی پاشای فەرموودە

لە ساڵی ٦٤٣ی کۆچیدا، ئیمامی ئیبنوسەلاح تووشی نەخۆشییەکی قورس بوو کە وای کرد لە جێگادا بکەوێت. قوتابییە گەورەکانی و خەڵکی دیمەشق بە گریان و دڵتەنگییەوە دەهاتن بۆ سەردانی. تەنانەت لە کاتی نەخۆشیەکەشیدا، کاتێک قوتابییەک پرسیارێکی دەربارەی فەرموودەیەک لێ دەکرد، چاوەکانی دەدرەوشانەوە و بە دەنگێکی نزم و پڕ لە حیکمەت وەڵامی دەدایەوە.

لە کاتی سپێدەی ڕۆژی چوارشەممە، ٢٥ی مانگی جەمادی ئەلئاخیرەی ساڵی ٦٤٣ی کۆچی (لە تەمەنی ٦٦ یان ٦٧ ساڵیدا)، دڵی ئەم پێشەوا ناوازە کوردە لە لێدان کەوت و گیانی پاکی بەرەو ئاسمان فڕی.

رۆژی پێنجشەممە، شاری دیمەشق شایەتی جەنازەیەکی مێژوویی بوو کە کەم وێنە بوو. پاشای شام، وەزیرەکان، دادوەرەکان، زانایان و هەزاران کەس لە خەڵکی ئاسایی لە دەوری تەرمەکەی کۆبوونەوە. دەنگی گریان و قورئان خوێندن تەواوی کۆڵانەکانی دیمەشقی گرتبووەوە. نوێژی لەسەر کرا لە مزگەوتی گەورەی ئۆمەوی، پاشان تەرمەکەیان لەسەر شانی خەڵک گواستەوە بۆ دەرەوەی باب ئەلجابیە.

ئیبنوسەلاح لە گۆڕستانی بەناوبانگی "مقابر الصوفية" (گۆڕستانی سۆفییەکان) لە دیمەشق بە خاک سپێردرا (کە ئەمڕۆ دەکەوێتە ناوچەی شەرەفییەی دیمەشق). مێژوونووسان دەڵێن گۆڕەکەی بووە شوێنێک کە خەڵک و زانایان سەردانیان دەکرد و دوعای خێریان بۆ ڕوحی پاکی دەکرد.

بەشی دەیەم: میراتی نەمر و دوا وتە

ئیبنوسەلاحی شارەزووری کۆچی دوایی کرد، بەڵام پاش پازدە سەدە لە مێژوو، ناوی ئەو لە سەرانسەری جیهاندا لە ئەندەنۆسیاوە تا مەغریب، لە زانکۆی ئەزهەرەوە تا ناوەندەکانی زانستی ئەوروپا دەزرینگێتەوە. ئەو پیاوە کوردە تەنها کتێبێکی نەنووسی، بەڵکو دەستوورێکی (قانون) بۆ عەقڵی ئیسلامی دانا تا چۆن ڕاستی لە درۆ جیا بکەنەوە.

گرنگی ژیانی ئیبنوسەلاح لەوەدایە کە نیشانی دا چۆن مرۆڤێک لە گوندێکی بچووکی کوردستانەوە دەتوانێت بەهۆی کۆڵنەدان، گەشتکردن، پاکی نێت و دڵسۆزی بۆ حەق، ببێتە مامۆستای هەمیشەیی تەواوی جیهان. ڕەحمەتی خوای لێبێت و لێی ڕازی بێت و بە بەهەشتی بەرینی شاد بکات.