ئیبن تەیمیە بەهێزترین کەسی سەدەی هەشتەم

داستانی تۆفانی شمشێر و پێنوس؛ ژیانی پڕ لە جەنگ و ته‌نیایی ئیبن تەیمیە

ئەگەر لە دێڕەکانی مێژووی پڕ لە خوێن و پشێویی سەدەی هەشتەمی کۆچیدا بگەڕێین، دیمەنێکی یەکجار جیاواز، ناوازە و دەگمەن دەبینین کە لە تێڕامانی مرۆڤی ئاسایی بەدەرە: پیاوێک لە سەر پشتی ئەسپێکی سپی، لە ناو جەرگەی تۆفانی خۆڵ و تەپوتۆزی مەیدانی جەنگدا، لە دەستێکیدا شمشێرێکی قڵیشاوی تیژ هەیە کە لە دژی داگیرکەرانی کێوی و بێبەزەییی مەغۆل دەیوەشێنێت، و لە لایەکی تریشەوە لە ناو قووڵایی تاریكیی قەڵای دیمەشقدا بە پێنوسە دارینەکەی تەواوی هاوکێشەی فیکری، فەلسەفی و لادانە کۆنەکان تێکدەشکێنێت. ئەم پیاوە نە جەنەراڵێکی سەربازیی فەرمی بوو کە پۆست و پلەی لە ناو دەفتەری دەوڵەتدا هەبێت، و نە زانایەکی دانیشتووی پشت مێزی کتێبخانە ئارام و بێدەنگەکان بوو کە ترسی لە دەنگی شمشێر هەبێت؛ بگرە تاقانە بلیمەتێکی سەردەم بوو کە زانستی قووڵ و جیهادی مەیدانیی لە یەک کاتدا کۆکردبووەوە.

ناوی (تەقیەدین ئەحمەدی کوڕی عەبدولحەلیمی کوڕی عەبدولسەلامی کوڕی تەیمیە) بوو، کە لە مێژوودا بە شێخی ئیسلام دەناسرێت. پیاوێک کە ژیانی هاوشێوەی تۆفانێکی فیکری بێدەنگ بوو، کە هەرگیز لە بەرانبەر چەکی سوڵتانەکان و ملهوڕیی فەرمانڕەوایاندا چۆکی دانەدا. ئەو لە درێژایی تەمەنیدا حەوت جانی تاقیکردەوە لە ناو تاریكیی بەندیخانە جیاواز و ترسناکەکاندا لە وڵاتی میسر، قاهیرە، ئەسکەندەرییە و دیمەشق، تەنها لەبەر ئەوەی ئامادە نەبوو یەک تاقە فەتوایەک بدات کە لەگەڵ ویستی حەسودان، نەیاران و کاربەدەستانی کۆشکی شاهانەدا بگونجێت. ئەمە چیرۆکی پیاوێکە کە زیندانی بە خەڵوەتگە دەزانی بۆ پەرستش، دوورخرانەوەی بە گەشت دەبینی بۆ دۆزینەوەی حەق، و مەرگی ناو بەندیخانەی بە شەهادەت دادەنا، بۆیە هیچ هێزێکی دونیایی و سەربازی نەیتوانی بیروباوەڕی پۆڵایینی بشکێنێت.

ئاگر لەسەر کەناراوەکانی حەڕان؛ منداڵییەکی پڕ لە ترس و لافاوی ئاوارەیی

بۆ تێگەیشتن لە ناخی ئەم تۆفانە فیکرییە، دەبێت مێژوو بگەڕێنینەوە بۆ ساڵی ٦٦١ی کۆچی، بۆ شاری (حەڕان) کە ناوچەیەکی سنووریی گرنگ بوو لە نێوان عێراق و شامدا. لەو کاتەدا جیهانی ئیسلامی لە ژێر پێی ئەسپی لەشکرە دڕندە و تێکدەرەکانی مەغۆل و تەتەردا دەیناڵاند. ئەوان شار بە شار دەسووتاند، پایتەختی خەلافەتیان لە بەغدا وێران کردبوو، و لافاوی خوێن لە هەر شوێنێک دەڕژا کە پێیانی تێدەنا.

کاتێک ئەحمەدی کوڕی تەیمیە هێشتا منداڵێکی حەوت ساڵانی بێدەسەڵات بوو، دەنگی تۆقێنەری سوپای مەغۆل لە سەر سنوورەکانی حەڕان بیسترا. خەڵکی شارەکە نوقمی ترس بوون، چونکە دەیانزانی مەغۆلەکان بەزەیییان بە منداڵ و ئافرەت و زانادا نایەتەوە. باوکی ئەحمەد، کە خۆی زانایەکی گەورە و خاوەن کتێبخانەیەکی ناوازە بوو، بڕیاری دا تەواوی ژیانیان جێبهێڵن و پێش گەیشتنی سوپای تەتەر ڕابکەن.

لە نیوەشەوێکی یەکجار تاریك و سارددا، خێزانی ئیبن تەیمیە تەواوی کتێب، دەستنووس و ئەوراقە بەهادارەکانی خۆیان خستە سەر عەرەبانەیەکی گەورەی ئەسپ و بەرەو شاری دیمەشق کەوتنە ڕێ. مێژوونووسان دیمەنێکی یەکجار تراژیدی لەو سەفەرە دەگێڕنەوە؛ لە ناوەڕاستی ڕێگاکەدا، عەرەبانەکەیان لە ناو قوڕ و لیتەی بیاباندا گیری خوارد و ئەسپەکان نەیاندەتوانی بیجووڵێنن. لە هەمان کاتدا، تەپوتۆزی ئەسپی سوارچاکەکانی مەغۆل لە دوورەوە دەبینرا کە بە خێرایی بەرەو ئەوان دەهاتن. باوکی ئەحمەد لەبەر بێدەسەڵاتی دەستی کرد بە گریان و دوعای توند لە سەر چۆک، تا خودا بە شێوەیەکی غەیبی ڕزگاری کردن و عەرەبانەکە جووڵا و گەیشتنە ناو حەساری پارێزراوی دیمەشق.

ئەم دیمەنی ترس، گریان، غەریبی و ئاوارەییە لە دەروونی ئەحمەدی بچووکدا برینێکی قووڵ و بێدەنگی جێهێشت. ئەو زوو لە تەمەنی منداڵیدا تێگەیشت کە ئوممەتەکە لەم قۆناغەدا پێویستی بە زانستێکی ڕیالیستی و زیندوو هەیە کە بەرگری لە خاک، شەرەف و عەقیدەی موسڵمانان بکات، نەک تەنها دانیشتن لە کۆڕی باقوبریقی دەربارەکاندا.

یادەوەریی ئیبن تەیمیە لە تەمەنی لاویدا هاوشێوەی ئیمامی بوخاری و ئەحمەدی کوڕی حەنبەل مێژووی سەرسام کرد. ئەو کاتێک پەڕتووکێکی مێژوویی، زمانی یان فیقهی دەخوێندەوە، تەواوی دێڕەکانی لە مێشکیدا وەک نەخش جێگیر دەبوون. لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا، دوای کۆچی دوایی باوکی، زانایانی دیمەشق بە یەکدەنگی بڕیاریان دا کە ئەم گەنجە لێهاتووە لە سەر کورسیی وانەوتنەوەی مزگەوتی گەورەی ئەقسەب و دیمەشق دابنیشێت. کاتێک دەستی بە قسەکردن دەکرد، زانایانی بەتەمەن و خاوەن مێزەرە گەورەکان کاتێک گوێیان لە شیکردنەوە وردەکانی دەبوو، دەستەکانیان دەخستە سەر سەریان و دەیانگوت: «ئەم گەنجە دەریایەکی بێ بنە کە وشکبوونی نییە».

تۆفانی مەغۆل لەسەر دەروازەکانی شام؛ کاتێک شێخ دەبێتە فەرماندەی مەیدان

ساڵانێکی زۆر تێپەڕ بوو، و ئیمامی گەنج بوو بە چیا سەرکەشەکەی زانست لە شام. تەنها، جارێکی تر تۆفانی داگیرکاری لە ڕۆژهەڵاتەوە سەریهەڵدایەوە. مەغۆلەکان کە پێشتر نیوەی جیهانی ئیسلامییان سوتاندبوو، ئەمجارە بە سەرکردایەتیی پاشای نوێیان (قازان) هێرشیان هێنایە سەر خاکی شام و گەیشتنە دەروازەکانی شاری دیمەشق. ترسی گەورە و تۆقێنەر تەواوی شاری داگرت، خەڵکەکە دیمەنی سەربڕینەکەی بەغدایان بیرکەوتەوە. والیی دیمەشق و کاربەدەستانی سەربازیی مەمالیک کاتێک هێزی داگیرکەرانیان بینی، ورەیان دۆڕاند و بڕیاری ڕاکردنی بەکۆمەڵیان دا بەرەو وڵاتی میسر، و خەڵکی سڤیل و بێدەسەڵاتیان لە ناو شارد بە تەنیا جێهێشت.

لەم چرکەساتی بنبەست و تاریكییە مێژووییەدا، ئیبن تەیمیە ڕۆڵی سەرکردەیەکی ڕاستەقینەی گێڕا. ئەو نەک تەنها لە پشت مێزی نووسینەکەی نەمایەوە، بگرە چووە سەر مەنبەری مزگەوتی گەورە و بە دەنگێکی وەک هەورەتریشقە هاواری کرد: «جیهاد و بەرگریکردن لە دژی ئەم داگیرکەرە بێبەزەیییانە فەرزی عەینە لەسەر هەموو کەسێک!»

قسەکانی بەس نەبوون، بۆیە بڕیارێکی مەزنی دا؛ خۆی جلی پۆڵایینی جەنگی لەبەر کرد، کڵاوخۆدی خستە سەر سەری، شمشێری بەدەستەوە گرت و بەرەو مەیدانی جەنگ بەڕێ کەوت. ئەو هاوشانی سوپای نوێی مەمالیک کە لە میسرەوە هاتبوون، چووە مەیدانی جەنگی ناوداری (شەمشات یان شەقحەب) لە دەرەوەی دیمەشق. لە کاتی جەنگەکەدا، بە دەنگی بەرز لە بەردەم سەربازەکاندا سوێندی دەخوارد: «والله ئێمە لەم جەنگەدا سەر دەکەوین!» کاتێک فەرماندە سەربازییەکان پێیان دەوت: «ئەی شێخ، بڵێ ئینشاالله (ئەگەر خودا بیەوێت)»، ئەو بە بڕوایەکی پۆڵایینەوە دەیگوت: «من ئەم سوێندە لە سەر بنەمای ڕاستی، دادپەروەری و بەڵێنی بێگومانی خودا دەخۆم کە زوڵم و داگیرکاری لە کۆتاییدا سەرناکەوێت».

خۆدی ئیبن تەیمیە لە ناو جەرگەی تۆفانی جەنگەکەدا، لە ناو تەڵەی ئەسپەکان و چەقەچەقی شمشێرەکاندا، پێشڕەویی سوپاکەی دەکرد، شمشێری دەوەشاند و چەندین داگیرکەری تەتەری لەسەر ئەسپەکانیان خستە خوارەوە. ئازایەتیی بێپایانی ئەم زانایە وای لە سوپای موسڵمانان کرد کە ورەیان بەرز ببێتەوە و تا دوا دۆپ خوێن بجەنگن. لە ئەنجامدا، یەکێک لە مەزنترین و مێژووییترین سەرکەوتنەکان لە دژی ئیمپراتۆریەتی مەغۆل تۆمار کرا، سوپای قازان تێکشکێنرا و شاری دیمەشق لە وێرانکاریی ڕەها و بەندایەتی ڕزگاری بوو. کاتێک سوپا بە سەرکەوتوویی گەڕایەوە ناو شار، خەڵکەکە دەیانویست ئیمام بکەنە پاشا و پۆستی باڵای شاهانەی پێ ببەخشن، بە پێچەوانەوە ئەو تەواوی پۆستەکانی ڕەتکردەوە، جلی جەنگەکەی دانا و گەڕایەوە بۆ سەر حەسیرە کۆنەکەی مزگەوت بۆ فێرکردنی قوتابییان.

تەڵەی کینە و گڕگرتنی فیتنەی حەسودانی کۆشک

سەرکەوتنی سەربازی و ناوبانگی بێپایانی ئیبن تەیمیە لە ناو دڵی خەڵکی سادە و پێگەیشتوودا، بوو بە مۆتەکەیەکی قورس و ترسناک بۆ حەسودانی ناو زانایانی دەربار و فەقێیەکانی کاربەدەست کە تەنها لە ناو کۆشکەکاندا دەبینران. ئەوان دەیانزانی کە لە مەیدانی زانست، ئازایەتی و دڵسۆزیدا ناتوانن ڕکابەریی ئەم پیاوە بکەن، بۆیە ڕێگایەکی تریان گرتە بەر؛ تۆمەتی عەقیدەیی، سیاسی و فیکرییان بۆ دروست کرد. چوونە لای سوڵتانەکانی میسر و دەیانگوت ئەم پیاوە دەیەوێت یاخیبوون دروست بکات و لە دەروازەی فەلسەفە و سیفەتەکانی خودادا بیروباوەڕی نوێی هێناوە.

ئەم کینە کۆنە بوو بە هۆی ئەوەی کە خەلافەت و سوڵتانەکانی مەمالیک لە قاهیرە چەندین جار فەرمانی گرتن و دەستگیرکردنی توندی بۆ دەربکەن. ئیبن تەیمیە بە زنجیرەوە لە شامەوە گواسترایەوە بۆ وڵاتی میسر و لە بەندیخانەی تاریك و ناوداری (جب اڵاسد - بیری شێر) بۆ ماوەی چەندین ساڵی ڕەبەق بەندکرا.

کەچی ئەو کاتێک پاسەوانەکان پاڵیان پێوە نا بۆ ناو دەرگای پۆڵایینی بەندیخانەکە، تەماشای دیوارە بەردینەکانی کرد و هیچ خەم و لێبڕانێک لە ڕوخساریدا دەرنەکەوت، بگرە ئەم ئایەتە پیرۆزەی بە دەنگێکی خۆش خوێندەوە: «فَضُرِبَ بَيْنَهُم بِسُورٍ لَّهُ بَابٌ بَاطِنُهُ Fِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِن قِبَلِهِ الْعَذَابُ» (دیوارێک لە نێوانیان لێدرا کە ناوەوەی ڕەحمەت و ئارامی بوو، و دەرەوەی ئەشکەنجە و سزا بوو).

ئەو ئەم بەندیخانە تاریكەی گۆڕی بۆ قوتابخانەیەکی مەزنی مرۆڤایەتی. تەواوی بەندکراوەکان، دزەکان، چەتەکان و بکوژە قورسەکان کە ساڵانێک بوو لە ناو تاریكیدا بوون، لە ژێر کاریگەریی ڕەوشت و زانستی ئەودا تەوبەی ڕاستەقینەیان کرد. ئەوان کەرەستەکانیان دانا و خەریکی خوێندنی قورئان، فەرموودە و ئەدەب بوون لەبەرپێی ئیمامدا، تا وای لێهات مێژوونووسان دەڵێن بەندیخانەی گەورەی قاهیرە لەو سەردەمەدا پڕتر بوو لە زانست، تەقوا، عیبادەت و بەرەکەت بە بەراورد بە مزگەوتە گەورەکانی دەرەوەی کۆشک. کاتێک سوڵتان لەژێر گوشاری گەلدا فەرمانی ئازادکردنی دا، زۆرێک لە بەندکراوەکان دەگریان و دەیانگوت ئێمە ناتوانین بەبێ زانستی تۆ لێرە بڕۆین و لە ناو بەندیخانەدا لەگەڵت دەمێنینەوە.

گەڕانەوەی شێخ بۆ دیمەشق و داخرانی دەروازەی قەڵای کۆتایی

دوای ساڵانێکی درێژ لە ئاوارەیی، دوورخرانەوە و مانەوە لە بەندیخانەکانی میسر، قاهیرە و ئەسکەندەرییە، ئیمام بە سەربەرزی گەڕایەوە بۆ شاری دیمەشق. تەنها، نەیار و حەسودەکانی وازیان لە کێشانی پیلان نەهێنا. ئەوان دەیانزانی پێگەی ئەو لە ناو دڵاندا نەشکاوە. ئەمجارە فەتوا ناودار و قووڵەکانی ئەویان دەربارەی تەڵاق، سوێندەکان و سەردانی گۆڕی پێغەمبەران کرد بە کەرستەیەکی سیاسیی ترسناک بۆ هاندانی سوڵتانی نوێی مەمالیک. دەیانگوت ئەم پیاوە یاسای کۆدەنگیی شکاندووە و دەیەوێت مەزهەبی پێشینان تێک بدات.

سوڵتان لە ژێر کاریگەریی ئەواندا فەرمانێکی یەکجار توند و بێبەزەییانەی دەرکرد کە پێویستە دەستبەجێ ئیبن تەیمیە لە ناو جەرگەی (قەڵای گەورەی دیمەشق)دا بەند بکرێت و ڕێگەی پێ نەدرێت بە هیچ شێوەیەک چاوی بە خەڵک بکەوێت یان فەتوای نوێ بڵاو بکاتەوە. ئەمە دوا مەنزڵگە و تاقیکردنەوەی تەمەنی بوو. لە ناو دڵی قەڵای دیمەشقدا، لە شوێنێکی سادە و بێدەنگدا، ئیمام تەواوی کاتی خۆی و پاشماوەی هێزی جەستەی بۆ نووسینی پەڕتووکە گەورە و ستراتیژییەکانی تەرخان کرد، وەک (درء تعارض العقل والنقل) و (مجموع الفتاوى). ئەو بە پێنوسە ڕووناکەکەی تەواوی فەلسەفەی شێوێنراوی یۆنانی و تاقمە لادەرەکانی هەڵوەشاندەوە بێ ئەوەی ترسی لە پاسەوانەکانی دەرەوە بێت.

دوژمنەکانی کاتێک لە ڕێگای سیخوڕەکانیانەوە بینییان ئەو لە ناو بەندیخانەشدا خەریکی نووسینە، و پەڕتووک و فەتواکانی بە دزییەوە لە دەروازەی قەڵاکەوە دەچنە دەرەوە بۆ ناو خەڵک و بازاڕەکان، کینە و شێتییان زۆرتر بوو. ئەوان خێرا چوونە لای سوڵتان و گوتیان: «ئەی ئەمیری مەزن، تۆ وا دەزانیت ئیبن تەیمیەت زیندانی کردووە؟ بە پێچەوانەوە، ئەو لە ناو قەڵاکەدا ڕاوەستاوە و دەوڵەتێکی فیکریی نوێ لە دژی تۆ بەڕێوە دەبات! ئەگەر کاغەز، مەرەکەب و پێنوسی لە لای بمێنێت، ئەو پیاوێکی ئازادە و زنجیرەکانت بێ مانا دەبن».

لێرەوە، سوڵتان فەرمانێکی یەکجار کوشندە و بێبەزەییانەی دەرکرد کە مێژووی لەراندەوە: «تەواوی کاغەزەکان، پەڕتووکە دەستنووسەکان، مەرەکەب و پێنوسەکانی ئیبن تەیمیە لە ناو قەڵاکەدا بە زۆر لادەن، و بۆی نییە هه‌تا هه‌تایه‌ یەک پیت یان یەک وشە بنووسێت».

ئەم بڕیارە شۆکێکی یەکجار قورس بوو کە پشتی شێخی جێگیر و بەرز لێی شکاند. ئەو دەیتوانی بەرگەی زنجیری قورسی ئاسنین بگرێت، دەیتوانی بەرگەی برسیەتی و قامچی بگرێت، تەنها هەرگیز دەروونی بەرگەی جێهێشتنی پێنوسەکەی نەدەگرت. کاتێک پاسەوانەکان ڕژانە ناو حەسارەکەی و بە زۆر تەواوی کاغەز و مەرەکەبەکانیان لێ سەند، چاوە قووڵەکانی پڕ بوون لە فرمێسکی تاڵ و ڕووی کردە قوتابییەکەی و فەرمووی: «ئێستا من بە ڕاستی زیندانی کرام و ڕێگام لێ گیرا لە خزمەتی دینەکەدا!»

پاش ئەم غەدرە گەورەیە، ئیمام تەنها بۆ چەند مانگێکی کەم ژیا. ڕۆحی تینووی بۆ نووسین نەدەوەستا؛ ئەو پارچە خەڵوزە ڕەش و بچووکانەی کە لە ناو کوورەی نیشتەجێبوونەکەیدا لە وەرزە ساردەکاندا مابوونەوە، دەیگرتنە دەست و بە تەواوی ئازارەوە لە سەر دیواری سپیی بەندیخانە بەردینەکە بە خەڵوز ئایەتەکانی قورئانی دەنووسییەوە و شەرحی دەکردن، تا هێزی جەستەی بە تەواوی بەرەو نەمان چوو.

ئاوابوونی تۆفانەکە و تۆڵەی مێژوو لە پیاوانی کۆشک

لە ساڵی ٧٢٨ی کۆچیدا، لە ناو تەنهایی قەڵای دیمەشقدا، دڵی ئەم شێخە بەرز، نەبەز و چیا ئاسایە لە لێدان کەوت، و ڕۆحی پاکی بەرەو ئاسمان فڕی لە کاتێکدا قورئانە پیرۆزەکەی لەبەر دەستدا بوو کە بە خەڵوز نیشانەی کردبوو. کاتێک دەرگای گەورەی قەڵاکە بۆ خەڵک کرایەوە و هەواڵی مردنی بڵاو بووەوە، تەواوی شاری دیمەشق تووشی شۆک و ماتەمێکی قورسی بێ وێنە بوو.

مەڕاسیمی بەڕێکردنی تەرمی ئیبن تەیمیە، هاوشێوەی داستانی ئیمامی ئەحمەدی کوڕی حەنبەل، بوو بە یەکێک لە مەزنترین ڕووداوە مرۆییەکانی مێژوو. زیاتر لە نیو ملیۆن مرۆڤ لە ژن، پیاو، قوتابی، زانا و تەنانەت نەیارەکانیشی بەشدارییان کرد و شەقامەکانی دیمەشق لێوانلێو بوون. خەڵکەکە لەبەر توندیی خۆشەویستییان، تەنانەت ئەو ئاوەی کە تەرمی ئیمامی پێ شۆردرابوو، دەیانهێنا و دەستیان پێدا دەهێنا بۆ بەرەکەت و یادگاریی پیاوێک کە بۆ مافی ئەوان پشتی شکابوو.

ئەو پیاوە مەزنەی کە لە دوا چرکەکانی تەمەنیدا بە خەڵوزی ڕەش لە سەر دیواری بەندیخانە قورئانی دەنووسی، ئەمڕۆ پەڕتووکە گەورەکانی لە تەواوی زانکۆ ناودارەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا دەخوێندرێنەوە، و تیۆرییە فیکرییەکانی لە لایەن گەورەترین بیرمەندانەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت. سوڵتانە ملهوڕەکان و زانایانی حەسودی کۆشک مردن، کۆشکەکانیان بوو بە خۆڵ و تەنانەت شوێنی گۆڕەکانیشیان لە ناو مێژوودا ون بوو و کەس ناویان ناهێنێت، تەنها ناوی پێنوس و شمشێرەکەی ئیبن تەیمیە وەک هێمایەکی هەمیشە بێگەرد، نەبەز و نەمری حەقیقەت لە ئاسمانی مێژووی مرۆڤایەتیدا بۆ هەمیشە بە درەوشاوەیی مایەوە.